Γονεϊκή εξουθένωση: «Δεν προλαβαίνω να φροντίσω ούτε τον εαυτό μου» – Τι κρύβεται πίσω από το parental burnout

Υπάρχει μια φράση που ακούω πολύ συχνά στο γραφείο μου, σχεδόν πάντα με έναν τόνο ενοχής:

«Σιγά μην προλάβω να φροντίσω τον εαυτό μου… πού χρόνος!»

Δεν είναι υπερβολή ούτε αδυναμία χαρακτήρα. Είναι κάτι πολύ συγκεκριμένο που συμβαίνει σε πολλούς από εμάς, όταν ο ρόλος του γονιού απορροφά σταδιακά κάθε άλλο κομμάτι της ταυτότητάς μας - αν δεν μπει συνειδητά και σταθερά ένα όριο.

Τι είναι πραγματικά η γονεϊκή εξουθένωση;

Η λέξη «burnout» χρησιμοποιείται πλέον πολύ χαλαρά, γι' αυτό αξίζει έναν σαφή ορισμό.

Οι ερευνήτριες Moïra Mikolajczak και Isabelle Roskam (2018), που ανέπτυξαν το πιο διαδεδομένο εργαλείο μέτρησης του φαινομένου, περιγράφουν το γονεϊκό burnout μέσα από τρεις άξονες:

• Βαθιά εξάντληση, συνδεδεμένη ειδικά με τον ρόλο του γονιού - όχι γενική κόπωση.
• Συναισθηματική απόσταση από τα παιδιά, όπου νιώθεις πιο «μηχανικός» μαζί τους.
• Απώλεια της χαράς που παλιά έβρισκες σε αυτόν τον ρόλο, συχνά συνοδευόμενη από τη σκέψη «δεν είμαι πια ο γονιός που ήθελα να είμαι».

Είναι σημαντική η εξής διαφοροποίηση:

Η απλή κούραση περνάει με ύπνο και ξεκούραση, το burnout όχι.

Η αντιμετώπιση του γονεϊκού burnout χρειάζεται αλλαγή στη δομή της καθημερινότητάς μας και στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε και βιώνουμε τον γονεϊκό ρόλο.

Γιατί η αυτοφροντίδα είναι τόσο δύσκολη για έναν γονιό;

Η «Παγίδα του Αυτό»

Στη δουλειά μου με γονείς έχω παρατηρήσει κάτι που ονομάζω «Παγίδα του Αυτό»: πιστεύουμε ότι το εμπόδιο στην αυτοφροντίδα είναι πρακτικό - ο χρόνος.

Στην πραγματικότητα, το πιο δύσκολο κομμάτι είναι συχνά πιο βαθύ.

Η ίδια η λέξη «αυτοφροντίδα» προϋποθέτει ένα «αυτό» - προϋποθέτει, δηλαδή, ότι ξέρεις:

• τι χρειάζεσαι,
• τι νιώθεις,
• ποιος είσαι πέρα από τον ρόλο του γονέα.

Πολλοί γονείς λένε:

«Δεν έχω χρόνο για μένα».

Αλλά το βαθύτερο πρόβλημα είναι συχνά:

«Δεν ξέρω πια τι θα έκανα με αυτόν τον χρόνο, αν τον είχα».

Αυτοφροντίδα και όρια συνδέονται

Η παραπάνω δυσκολία συνδέεται στενά με μια δεύτερη: την οριοθέτηση.

Δεν μπορείς να θέσεις ένα ξεκάθαρο όριο αν δεν ξέρεις πρώτα πού βρίσκεται η δική σου ανάγκη.

Οριοθέτηση και αυτογνωσία προχωρούν μαζί, είναι δεξιότητες απόλυτα συνδεδεμένες και αλληλοπροσδιοριζόμενες.

Πώς επηρεάζει η γονεϊκή εξουθένωση το παιδί σου;

Τι μαθαίνει το παιδί σου, βλέποντάς σε

Το παιδί δεν βλέπει μόνο τη φροντίδα που του προσφέρεις - βλέπει και το πρότυπο ενήλικα που του δείχνεις. Αν αυτό το πρότυπο είναι ένας άνθρωπος που έχει «σβήσει» τον εαυτό του, το παιδί μαθαίνει σιωπηλά ότι η φροντίδα προς τον άλλον μοιάζει, ή και προϋποθέτει, την αυτοεξαφάνιση. Είναι αυτό που ο Bandura (1977) ονόμασε μοντελοποίηση: τα παιδιά δεν μαθαίνουν μόνο από ό,τι τους λέμε, αλλά κυρίως από ό,τι μας βλέπουν να κάνουμε.

Τι συμβαίνει στη σύνδεση γονιού και παιδιού;

Υπάρχει κι ένα δεύτερο, πιο κλινικό επίπεδο: η θεωρία δεσμού της Ainsworth (Ainsworth et al., 1978) υποστηρίζει ότι η ασφάλεια δεσμού του παιδιού χτίζεται πάνω στη σταθερή ευαισθησία και ανταπόκριση του γονιού στις ανάγκες του παιδιού.

Ένας γονιός σε burnout δεν σταματάει να αγαπάει το παιδί του.

Η ικανότητά του όμως να «διαβάζει» τα συναισθηματικά σήματα του παιδιού του μειώνεται, και αν αυτό παραταθεί, είναι από τους μηχανισμούς που συνδέουν τη γονεϊκή εξουθένωση με λιγότερο ασφαλή δεσμό (van IJzendorn, 1995).

Γονεϊκή εξουθένωση: Πρακτικά βήματα που βοηθούν

Η αυτοφροντίδα δεν χρειάζεται να είναι μεγαλεπήβολη· ερευνητικές μελέτες δείχνουν ότι μικρές, επαναλαμβανόμενες πρακτικές έχουν μεγαλύτερη προστατευτική αξία από σπάνιες «μεγάλες» ανάπαυλες (Hubert & Aujoulat, 2018).

Μερικά πρακτικά βήματα:

• Ένα «τελετουργικό μετάβασης» 5 λεπτών πριν μπεις στον ρόλο του γονιού.
• Λίγες σταθερές, μη διαπραγματεύσιμες στιγμές ξεκούρασης και αυτοφροντίδας μέσα στη μέρα σου, π.χ. μία αγαπημένη συνήθεια ή χόμπι, η επικοινωνία με ένα φίλο εκτός του γονεϊκού πλαισίου, ένα τελετουργικό που σε χαλαρώνει, είναι πολύτιμες.
• Η αναγνώριση ενός δικού σου «σήματος κόπωσης» ευερεθιστότητα, δυσκολία συγκέντρωσης, ως προειδοποίηση να μειώσεις κάτι, πριν φτάσεις σε σημείο εξουθένωσης.

Ζήτησε βοήθεια με συγκεκριμένο τρόπο

Και προπαντός όταν χρειάζεσαι βοήθεια, να τη ζητάς με συγκεκριμένο τρόπο:

«Μπορείς σε παρακαλώ να πάρεις το παιδί την Τετάρτη απόγευμα;»

βοηθάει πολύ περισσότερο από ένα γενικό:

«Βοήθησέ με λίγο».

Όσο πιο συγκεκριμένη/ος είσαι τόσο πιο εύκολο είναι να ικανοποιηθεί το αίτημά σου, και άρα πιο πιθανό να επαναλάβεις την υγιή συνήθεια του ζητάω βοήθεια όταν τη χρειάζομαι.

Σκέψου πόσο επιδραστικό παράδειγμα γίνεσαι για το παιδί σου, διεκδικώντας με ευγένεια.

Άλλωστε, η έλλειψη κοινωνικής και οικογενειακής στήριξης είναι από τους πιο ισχυρούς παράγοντες κινδύνου για burnout (Mikolajczak & Roskam, 2018).

Πώς επηρεάζει η γονεϊκή εξουθένωση τη σχέση με τον/τη σύντροφο;

Η γονεϊκή εξάντληση δεν επηρεάζει μόνο τη σχέση με το παιδί, επηρεάζει εξίσου τη σχέση με τον/τη σύντροφο, κάτι που συχνά μένει αδιόρατο και άρρητο.

Όταν η ταυτότητα του γονιού γίνεται ο μόνος ρόλος που μένει ενεργός, ο ρόλος του συντρόφου υποχωρεί πρώτος και σιωπηλά.

Κι όμως, αυτή η σχέση είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο στηρίζεται όλη η οικογενειακή ισορροπία.

Ένα μικρό, σταθερό «σημείο επαφής» μέσα στην ημέρα ή στην εβδομάδα, όσο κουρασμένοι κι αν είστε, κάνει τη διαφορά.

Αυτοφροντίδα, όρια και γονεϊκό burnout: Τι αξίζει να κρατήσεις

Ό,τι εξασκείς μπροστά στο παιδί σου, το κληροδοτείς.

Η αυτοφροντίδα, η υγιής οριοθέτηση και η αυτογνωσία δεν είναι πολυτέλειες, είναι δεξιότητες που μαθαίνει και το παιδί σου, βλέποντάς σε να τις εξασκείς.

Το σπάσιμο ενός δυσλειτουργικού κύκλου δεν έρχεται από την τελειότητα, αλλά από την αναστοχαστική ικανότητα: να αναγνωρίζεις τι νιώθεις και τι χρειάζεσαι, αντί να το προσπερνάς αυτόματα.

Η αγάπη και ο σεβασμός προς τον εαυτό μας, μέσα σε όποιο ρόλο καλούμαστε να εκπληρώσουμε κάθε στιγμή, είναι το μεγαλύτερο «μάθημα» ψυχικής υγείας που μπορούμε να περάσουμε στα παιδιά μας και όσους αποτελούν το δικό μας «χωριό σύνδεσης».