Παιδιά και Social Media: Απαγόρευση ή προστασία;

Όπως σε κάθε καλή ιστορία, έτσι και σε αυτήν, θα συναντήσουμε τον “καλό”, τον “κακό” και τον “ήρωα”. Και όπως συμβαίνει καμιά φορά, ο ήρωας δεν φέρθηκε ακριβώς όπως θα θέλαμε ή θα περιμέναμε.

Ο “καλός”: τα παιδιά (ειδικά αυτά κάτω των 15 ετών) 

Ο “καλός” είναι τα ανήλικα παιδιά, ειδικά αυτά κάτω των 15 ετών, που τα τελευταία χρόνια χρησιμοποιούν τα social media για να μιλήσουν μεταξύ τους, να εκφραστούν, να μάθουν και να επηρεαστούν. Σύμφωνα με έρευνα που διεξήχθη τον Φεβρουάριο του 2025 σε αντιπροσωπευτικό δείγμα 2.500 μαθητών ηλικίας 10-18 ετών από Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πάτρα, Ηράκλειο και Λάρισα, τα παιδιά αυτά χρησιμοποιούν κατά κύριο λόγο TikTok, Instagram, YouTube και Facebook, πλατφόρμες που τυπικά απαγορεύουν τη χρήση σε κάτω των 15 ετών. 

Η ίδια έρευνα κατέγραψε ότι τα παιδιά παρακάμπτουν εύκολα τα όρια ηλικίας, περνούν υπερβολικές ώρες μπροστά στην οθόνη, εκτίθενται σε ακατάλληλο περιεχόμενο, και ότι τα εργαλεία γονικού ελέγχου που προσφέρουν οι πλατφόρμες παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αχρησιμοποίητα ή αναποτελεσματικά.

Ο “κακός”: οι πλατφόρμες

Όπως βλέπουμε, ο “κακός” δεν κρύβεται. Οι μεγάλες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης έχουν αναπτύξει ένα επιχειρηματικό μοντέλο βασισμένο στη χειραγώγηση και τον εθισμό,  γεγονός που επιβεβαιώνεται τόσο από εσωτερικές διαρροές των εταιρειών αυτών όσο και από την πρόσφατη επίσημη έρευνα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κατά του TikTok. Ο αλγόριθμος δεν είναι τυχαίος: είναι σχεδιασμένος να κρατά τον χρήστη (οποιασδήποτε ηλικίας) συνδεδεμένο όσο το δυνατόν περισσότερο. Όσο μικρότερος ο χρήστης, τόσο πιο ευάλωτος. Όσο πιο ευάλωτος, τόσο πιο κερδοφόρος.

4. Ο “ήρωας” που μπέρδεψε θύμα και θύτη

Ο “ήρωας” εμφανίζεται εδώ και περίπου ένα χρόνο: ο κρατικός μηχανισμός που υπόσχεται να αντιμετωπίσει το πρόβλημα μέσα από το Kids Wallet και την απαγόρευση πρόσβασης στα social media για ανηλίκους κάτω των 15. Κερδίζει επευφημίες, γιατί επιτέλους κάποιος κάνει κάτι. Οι απεγνωσμένοι γονείς σκέφτονται: «ίσως αυτή είναι η λύση που περιμέναμε». Συμβαίνει άλλωστε και αλλού - η Αυστραλία, η Γαλλία, η Δανία. Δεν είμαστε οι πρώτοι, αλλά είμαστε σίγουρα από τους πρώτους στην ΕΕ. Ο ήρωας, όμως, φαίνεται να μπέρδεψε το θύμα με τον θύτη.

Γιατί στις ιστορίες που διάβασα εγώ μικρή, ο ήρωας σκότωνε τον δράκο και ελευθέρωνε τα παιδάκια. Δεν έλεγε στον δράκο «συνέχισε να καταστρέφεις, εγώ θα κλειδώσω τα παιδάκια στο σπίτι για να μην τα βρεις». Αυτό όμως είναι, ως ένα βαθμό, αυτό που συμβαίνει εδώ: η λύση που προτείνεται δεν αντιμετωπίζει τον αλγόριθμο, δεν τιμωρεί την εταιρεία, δεν αλλάζει το επιχειρηματικό μοντέλο εθισμού. Λέει στα παιδιά: «μεγαλώστε λίγο ακόμα, και μετά τα εθιστικά αυτά μοντέλα θα είναι δικό σας πρόβλημα».

Τα πρακτικά ζητήματα του Kids Wallet

Και δεν είναι μόνο αυτό. Το ίδιο το εργαλείο που προτείνεται, το Kids Wallet, έχει ένα θεμελιώδες πρακτικό ζήτημα: για να λειτουργήσει, πρέπει πρώτα να το εγκαταστήσουν οι γονείς τόσο στο δικό τους κινητό, όσο και σε εκείνο του παιδιού, και στη συνέχεια να το αναγνωρίζουν και να είναι συμβατές με αυτό οι πλατφόρμες στις οποίες θα επιχειρήσει να μπει το παιδί. Και οι δύο αυτές προϋποθέσεις δεν είναι καθόλου αυτονόητες.

Μια ιστορία με πραγματικούς ήρωες

Αν θέλαμε πραγματικά μια ιστορία με ήρωες, τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά. Ο ήρωας θα υποχρέωνε τις πλατφόρμες να αλλάξουν τους αλγορίθμους που οδηγούν τα παιδιά στον εθισμό και τους προβάλλουν περιεχόμενο ακατάλληλο για την ηλικία τους. Θα απαιτούσε προεπιλεγμένες ρυθμίσεις απορρήτου, και θα εφαρμόζει τις κατευθυντήριες γραμμές που η ΕΕ έχει ήδη θεσπίσει. Θα δημιουργούσε regulatory sandboxes ή αλλιώς τα “ρυθμιστικά δοκιμαστήρια”, που είναι ελεγχόμενα περιβάλλοντα δοκιμών και στα οποία αξιολογούνται  νέα συστήματα, συνήθως προτού βγουν στην αγορά. Και πάνω απ' όλα: θα μιλούσε με τα παιδιά, όχι γι' αυτά, αφού πρώτα τα άκουγε.

Η απαγόρευση και ο αποκλεισμός δεν είναι ασπίδα κατά του εθισμού. Και ένας ήρωας που στρέφεται προς τα παιδιά αντί για τις πλατφόρμες δεν σκοτώνει τον δράκο. Απλώς κλειδώνει την πόρτα και ελπίζει να μην την ανοίξουν μόνα τους. Και όπως διαφαίνεται και στο παράδειγμα της Αυστραλίας, τα παιδιά βρίσκουν πάντα ένα τρόπο να την ανοίξουν.